หน้าแรกวัฒนธรรม ชีวิตคำว่า “พระพันวัสสา” และ “พระพันปีหลวง”

คำว่า “พระพันวัสสา” และ “พระพันปีหลวง”

เผยแพร่

spot_img

ในประวัติศาสตร์ไทย คำว่า “พระพันวัสสา” และ “พระพันปีหลวง” มิใช่เพียงถ้อยคำเรียกขานธรรมดา หากแต่สะท้อนถึงสถานะอันสูงส่งและความเคารพยกย่องในพระบรมวงศานุวงศ์ฝ่ายใน โดยเฉพาะพระราชมารดาของพระมหากษัตริย์ ซึ่งถือเป็นศูนย์รวมจิตใจของพสกนิกร

ย้อนกลับไปในสมัยอยุธยาและต้นรัตนโกสินทร์ รากฐานของพระอิสริยยศนี้เริ่มปรากฏให้เห็นชัดเจนในพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ซึ่งชำระขึ้นในรัชกาลที่ ๑ โดยกล่าวถึงตำแหน่ง “พระพันวรรษาใหญ่” และ “พระพันวรรษาน้อย” หมายถึงพระราชมารดาของเจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร์และเจ้าฟ้าเอกทัศน์ตามลำดับ นัยยะสำคัญของตำแหน่งนี้คือการเป็นอัครมเหสีในราชสำนัก

เข้าสู่ต้นรัตนโกสินทร์ คำว่า “พระพันวัสสา” ยังหมายถึงตำแหน่งพระอัครมเหสีตามที่พบในพระราชพงศาวดารรัชกาลที่ ๓ ฉบับเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ โดยกล่าวถึงสมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินีในฐานะ “สมเด็จพระพันวัสสา” ซึ่งเป็นเครื่องหมายแห่งความเคารพยิ่ง แม้ในเวลานั้นยังไม่มีการสถาปนาเป็น “พระพันปี” อย่างเป็นทางการ

อย่างไรก็ตาม ความหมายของ “พระพันวัสสา” ในสมัยรัตนโกสินทร์เริ่มแคบลง โดยในรัชกาลที่ ๓ สมเด็จพระศรีสุลาลัย พระบรมราชชนนีในรัชกาลที่ ๓ ได้รับพระนามว่า “สมเด็จพระพันปีหลวง” ขณะที่สมเด็จพระศรีสุริเยนทรามาตย์ พระบรมราชชนีในรัชกาลที่ ๔ ได้รับพระนามว่า “สมเด็จพระพันวัสสา”

ต่อมาในรัชกาลที่ ๔ สมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินีทรงได้รับพระนาม “พระพันปีหลวง” ซึ่งถือเป็นการยกระดับฐานะพระอิสริยยศนี้ให้สูงขึ้นในราชสำนัก

ในรัชกาลที่ ๕ ทรงโปรดเกล้าฯ ให้ตรากฎมณเฑียรบาลว่าด้วยฐานันดรศักดิ์เจ้านาย ซึ่งเป็นรากฐานสำคัญของการกำหนดตำแหน่ง “สมเด็จพระบรมราชชนนี” และจุดเริ่มต้นของการใช้พระอิสริยยศ “พระพันปีหลวง” อย่างเป็นทางการ

เข้าสู่รัชกาลที่ ๖ เมื่อเสด็จขึ้นครองราชย์ ทรงสถาปนาสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ ขึ้นเป็น “สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนี” ซึ่งเป็นครั้งแรกที่มีการสถาปนาพระอิสริยยศนี้อย่างเป็นทางการ

ในรัชกาลที่ ๗ เริ่มมีการใช้คำว่า “พระพันวัสสา” ประกอบพระนามเจ้านายฝ่ายในอย่างเป็นทางการ โดยโปรดเกล้าฯ สถาปนาสมเด็จพระมาตุจฉาเจ้าสว่างวัฒนา พระบรมราชเทวี ขึ้นเป็น “สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสามาตุจฉาเจ้า” และในรัชกาลที่ ๘ พระองค์ได้รับการสถาปนาเป็น “สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า” เนื่องจากทรงเป็นสมเด็จพระอัยยิกา หรือย่าแท้ ๆ ของรัชกาลที่ ๘ และ ๙

สำหรับรัชกาลที่ ๙ ไม่มีการสถาปนาสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ในฐานะ “พระพันปี” หรือ “พระพันวัสสา” อย่างเป็นทางการ อย่างไรก็ตามพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๙ ทรงรักและเคารพพระราชชนนีเป็นอย่างยิ่ง และทรงแสดงความรักและความกตัญญูต่อพระราชชนนีเป็นที่ประจักษ์ตลอดรัชกาล ทั้งนี้ ประชาชนต่างเรียกขานสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีว่า “สมเด็จย่า” และ “แม่ฟ้าหลวง”  โดยมีนัยยะว่าในหลวงและพระราชินีเป็นพ่อและแม่แห่งแผ่นดิน และสมเด็จพระศรีฯ พระราชชนนีของในหลวงเป็น “สมเด็จย่า” ของอาณาประชาราษฎร์

ตำแหน่ง “พระบรมราชชนนีพันปีหลวง” กลับมาถูกสถาปนาอีกครั้งในรัชกาลปัจจุบัน เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จผ่านพิภพ ในพระราชพิธีบรมราชาภิเษกปี ๒๕๖๒ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระอัครมเหสีในรัชกาลที่ ๙ ซึ่งเป็นสมเด็จพระบรมราชชนนีในรัชกาลที่ ๑๐ ได้รับการโปรดเกล้าฯ ขึ้นเป็น “สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง” เพื่อสืบสานพระอิสริยยศตามโบราณราชประเพณี พระองค์ทรงเป็นที่รักและเคารพอย่างลึกซึ้งในฐานะ “แม่แห่งแผ่นดิน” ผู้ทรงทุ่มเทพระวรกายในการพัฒนาประเทศชาติและช่วยเหลือราษฎรด้วยพระเมตตาและพระมหากรุณาธิคุณอันหาที่สุดมิได้

“พระพันวัสสา” และ “พระพันปีหลวง” จึงมิใช่เพียงคำเรียกขาน แต่คือพระราชอิสริยยศอันทรงเกียรติ ที่สะท้อนถึงบทบาทสำคัญของสมเด็จพระบรมราชชนนีและพระบรมอัยยิกา แสดงให้เห็นความรัก ความผูกพัน และความกตัญญูที่พระมหากษัตริย์ทรงมีต่อพระราชบุพพการีของพระองค์ ซึ่งเป็นตัวอย่างที่งดงามแก่ประชาชนชาวไทยในการดูแลและเคารพมารดาและบรรพชนในครอบครัว 

เรื่อง: อันตรกาล

ที่มา: 

กองบรรณาธิการศิลปวัฒนธรรม. พระพันวัสสา ใน “พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า” มีความหมายว่าอะไร. เข้าถึงได้จาก https://share.google/jQzQudkhAZ0xY5tPk.

กองบรรณาธิการศิลปวัฒนธรม. สมเด็จพระพันวัสสา กับ 11 พระนาม รับสั่งว่าจำชื่อตัวเองไม่ได้. เข้าถึงได้จาก https://www.silpa-mag.com/history/article_52273

รศ.ดร.รุ่งโรจน์ ภิรมย์อนุกูล.สมเด็จพระราชชนนีพระพันปีหลวง ความเป็นมาของศัพท์ “พระพันวัสสา” สู่พระพันปีหลวง. เข้าถึงได้จาก https://www.silpa-mag.com/history/article_32497. 

#พระพันวัสสา #พระพันปีหลวง #แม่แห่งแผ่นดิน #ฝ่ายใน #พระอิสริยยศ #ราชสำนักไทย #โบราณราชประเพณี #ประวัติศาสตร์ไทย #เจริญกรุง

(จากเพจ เจริญกรุง)

ข่าวล่าสุด

อนุทินเดือด โต้ ฮุน มาเนต ถามหาความจริงใจ

เมื่อช่วงค่ำวันที่ 15 พฤศจิกายน 2569 นายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย ซึ่งอยู่ระหว่างเข้าร่วมการประชุมสุดยอดอาเซียน ครั้งที่ 49 ณ กรุงมะนิลา ประเทศฟิลิปปินส์ ได้โพสต์ข้อความผ่านเฟซบุ๊กส่วนตัว...

ธปท.ลุยปิดบัญชีม้า 4 ล้านบช. ลดยอดเสียหาย2.8 พันล้าน บ. เปิดเกมรุกสู้มิจฉาชีพ

รายงานข่าว ความคืบหน้าล่าสุด กรณีธนาคารแห่งประเทศไทย (ธปท.) และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเร่งปราบปรามและปิดบัญชีม้าจากการเปิดเผยของนายนครินทร์ อมเรศ รองผู้อำนวยการสายนโยบายและกำกับผู้ให้บริการการชำระเงิน ธปท. ภายหลังการประชุม Global Anti-Scam Summit (GASS) Asia...

UN เลือกชุดไทย ลงพิมพ์บน”สแตมป์โลก” ก่อนดันเป็นมรดกโลก

สำนักงานไปรษณีย์แห่งสหประชาชาติ (UNPA) ได้คัดเลือก "ชุดไทย" (Chud Thai) จัดทำเป็นตราไปรษณียากรโลก (แสตมป์ UN) โดยมีกำหนดวางจำหน่ายทั่วโลกตั้งแต่วันที่ 20 พฤศจิกายน 2569 เป็นต้นไป กรมส่งเสริมวัฒนธรรม...

ภัยไซเบอร์   น่ากลัวอย่างที่คิด

"การเจาะผ่านผู้ให้บริการภายนอก (Third-Party / Supply Chain)" และการใช้ AI ช่วยค้นหาช่องโหว่

ข่าวอื่นๆ

UN เลือกชุดไทย ลงพิมพ์บน”สแตมป์โลก” ก่อนดันเป็นมรดกโลก

สำนักงานไปรษณีย์แห่งสหประชาชาติ (UNPA) ได้คัดเลือก "ชุดไทย" (Chud Thai) จัดทำเป็นตราไปรษณียากรโลก (แสตมป์ UN) โดยมีกำหนดวางจำหน่ายทั่วโลกตั้งแต่วันที่ 20 พฤศจิกายน 2569 เป็นต้นไป กรมส่งเสริมวัฒนธรรม...

วิจิตรเจ้าพระยาอลังการเหนือแม่น้ำ

ชวนออกไปสัมผัสความงดงามของแม่น้ำเจ้าพระยาในยามค่ำคืน กับงาน VIJIT CHAO PHRAYA 2026 ที่จะเปลี่ยนสองฝั่งแม่น้ำให้เต็มไปด้วยแสง สี และเสียง ผ่านการแสดงสุดตระการตาตลอดเส้นทาง ตั้งแต่สะพานสำคัญไปจนถึงสถานที่ท่องเที่ยวริมแม่น้ำ

เริ่มแล้ว งานวิจิตรเจ้าพระยา แสงสีเสียง พลุ โดรนโชว์ ครบเครื่องกลางแม่น้ำเจ้าพระยา

งาน "วิจิตรเจ้าพระยา 2026" (Vijit Chao Phraya 2026) มหกรรมแสดงแสง สี เสียง และสื่อผสมระดับสากล ซึ่งจัดโดยการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย (ททท.) เริ่มแล้ว...