INSIDE INSIGHT | “ชัยทัศน์”
ประจำวันที่ 03 พฤศจิกายน 2569

กาฬโรคยังไม่ยืนยัน แต่ระบบเฝ้าระวังต้องพร้อม
นักวิจัยรัสเซียเสียชีวิตปริศนา บททดสอบความปลอดภัยในห้องปฏิบัติการและความพร้อมของไทย

การเสียชีวิตของนักวิจัยหญิงวัย 28 ปี ในสถาบันวิจัยกาฬโรคแห่งอีคุตส์ (Irkutsk Antiplague Research Institute) ประเทศรัสเซีย เมื่อวันที่ 2 ตุลาคม 2569 จากอาการปอดอักเสบรุนแรง ก่อให้เกิดข้อสงสัยว่าอาจเกี่ยวข้องกับกาฬโรคและอุบัติเหตุในห้องปฏิบัติการ อย่างไรก็ตาม องค์การอนามัยโลก (WHO) รายงานเมื่อวันที่ 10 ตุลาคมว่า ทางการรัสเซียไม่พบหลักฐานยืนยันการติดเชื้อกาฬโรคหรือการแพร่เชื้อต่อเนื่อง และปฏิเสธว่ามีอุบัติเหตุด้านความปลอดภัยทางชีวภาพในห้องปฏิบัติการ ขณะที่สาเหตุการเสียชีวิตยังไม่ได้รับการยืนยัน แม้ว่าเรื่องนี้ ไม่ใช่หลักฐานว่ากาฬโรคกำลังระบาด แต่เป็นบททดสอบความโปร่งใสในการสอบสวนโรคและความพร้อมของระบบสาธารณสุข 

กาฬโรคเกิดจากแบคทีเรีย Yersinia pestis มีรูปแบบสำคัญ ได้แก่ กาฬโรคต่อมน้ำเหลือง กาฬโรคชนิดโลหิตเป็นพิษ และกาฬโรคปอด ซึ่งเป็นชนิดรุนแรงและสามารถแพร่จากคนสู่คนผ่านอนุภาคทางเดินหายใจเมื่อสัมผัสใกล้ชิด หากไม่ได้รับการรักษาอย่างรวดเร็วอาจเสียชีวิตได้ แต่โรคนี้รักษาด้วยยาปฏิชีวนะได้หากตรวจพบและเริ่มรักษาทันท่วงที ความรุนแรงของโรคจึงเป็นเหตุผลให้ต้องเฝ้าระวังอย่างจริงจัง ไม่ใช่เหตุให้สรุปว่าผู้เสียชีวิตติดเชื้อกาฬโรคเพียงเพราะทำงานในสถาบันวิจัยที่เกี่ยวข้องกับเชื้อดังกล่าว

หัวใจของเหตุการณ์อยู่ที่ความปลอดภัยทางชีวภาพ ซึ่งมุ่งป้องกันการสัมผัสเชื้อโดยไม่ตั้งใจ และความมั่นคงทางชีวภาพ ซึ่งป้องกันการเข้าถึงหรือนำเชื้อออกไปโดยไม่ได้รับอนุญาต ห้องปฏิบัติการที่ทำงานกับเชื้ออันตรายสูงต้องมีมาตรฐานควบคุมการเข้าถึง การจัดเก็บตัวอย่าง การฝึกอบรมบุคลากร และการรายงานเหตุผิดปกติอย่างเข้มงวด ขณะเดียวกัน ข่าวเรื่องหลอดทดลองแตกยังต้องถือเป็นข้อกล่าวอ้างที่รอการยืนยัน ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่นำไปสรุปว่ามีเชื้อรั่วไหล การสอบสวนจึงต้องแยกให้ชัดระหว่างหลักฐานที่ตรวจพบ ข้อสงสัย และข้อมูลที่ยังขาดหาย

ความไม่แน่นอนของข้อมูลอาจทำให้ความกังวลแพร่กระจายเร็วกว่าข้อเท็จจริง เมื่อรายงานบางส่วนกล่าวถึงอุบัติเหตุในห้องทดลอง แต่ทางการรัสเซียปฏิเสธว่าเกิดเหตุเช่นนั้น สิ่งที่จำเป็นจึงไม่ใช่การเลือกเชื่อฝ่ายใดโดยปราศจากหลักฐาน หากเป็นการเปิดเผยผลสอบสวนและข้อมูลทางห้องปฏิบัติการที่ตรวจสอบได้ องค์การอนามัยโลกยังต้องการข้อมูลเพิ่มเติมเพื่อประเมินเหตุการณ์ให้ครบถ้วน การสื่อสารที่โปร่งใสจะช่วยให้ประเทศต่าง ๆ ประเมินความเสี่ยงได้เหมาะสม ลดข่าวลือ และหลีกเลี่ยงมาตรการที่เกินความจำเป็น

สำหรับประเทศไทย แม้ข้อมูลที่มีอยู่ยังไม่ยืนยันการแพร่เชื้อจากเหตุการณ์นี้ และความเสี่ยงนำเข้าได้รับการประเมินว่าต่ำ แต่กรมควบคุมโรคไม่ควรหยุดเพียงการติดตามข่าว ควรทบทวนความพร้อมของโรงพยาบาล ห้องปฏิบัติการ และด่านควบคุมโรคระหว่างประเทศ ตั้งแต่แนวทางตรวจวินิจฉัย การแยกผู้ป่วย การติดตามผู้สัมผัส ไปจนถึงการสื่อสารกับประชาชน หากพบผู้ป่วยที่มีอาการเข้าได้กับโรครุนแรงและมีประวัติเสี่ยง ต้องสามารถประเมินและดำเนินการได้อย่างรวดเร็ว ทั้งนี้ ไม่ควรใช้เหตุการณ์ที่ยังไม่มีหลักฐานยืนยันเป็นเหตุให้จำกัดเที่ยวบินหรือคัดกรองผู้เดินทางทุกคนโดยไม่มีข้อบ่งชี้

บทเรียนจากไซบีเรียจึงไม่ใช่คำเตือนว่ากาฬโรคกำลังกลับมาระบาด แต่เป็นเครื่องเตือนใจว่าระบบสาธารณสุขต้องพร้อมก่อนเกิดวิกฤต กรมควบคุมโรคควรทำให้เห็นว่ากลไกเฝ้าระวัง การตรวจยืนยัน การสอบสวนโรค และการประสานงานระหว่างหน่วยงานสามารถทำงานได้จริง ไม่ใช่เพียงประกาศว่าติดตามสถานการณ์อย่างใกล้ชิด เพราะประชาชนต้องการมากกว่าคำยืนยันว่าทุกอย่างอยู่ภายใต้การควบคุม นั่นคือหลักฐานว่าระบบพร้อมตรวจจับและสกัดความเสี่ยงได้ทันท่วงที

หน่วยงานที่เกี่ยวข้องควรให้ความสำคัญกับการติดตามสถานการณ์ควบคู่กับการทบทวนมาตรการปฏิบัติงาน การซักซ้อมแผนเผชิญเหตุ และการประเมินประสิทธิภาพของระบบเฝ้าระวังอย่างต่อเนื่อง เพื่อให้มั่นใจว่าหากเกิดเหตุผิดปกติขึ้นจริง จะสามารถตรวจสอบ ควบคุม และสื่อสารข้อมูลต่อสาธารณชนได้อย่างถูกต้องและทันท่วงที ทั้งนี้ การรายงานว่าได้ติดตามสถานการณ์แล้ว ควรมีผลการดำเนินงานที่ตรวจสอบได้เป็นหลักฐานประกอบ เพื่อให้การเฝ้าระวังเกิดผลในทางปฏิบัติ มิใช่เป็นเพียงการรับทราบสถานการณ์ตามขั้นตอนราชการ