INSIDE INSIGHT | “ชัยทัศน์”
ประจำวันที่ 11 พฤศจิกายน 2569

ดาวเทียม “ไทยคม 4” สิ้นสุด 21 ปี ปิดภารกิจบนฟ้า
ใหญ่ กสทช. ไม่ใช่แค่รักษาวงโคจร แต่ต้องรักษา“ความเชื่อมั่น !”

เมื่อดาวเทียมสิ้นสุดอายุการใช้งานตามหลักวิศวกรรม ระบบกำกับดูแลของประเทศก็ต้องพิสูจน์ความพร้อมอีกด้าน ท่ามกลางข้อพิพาทภายในที่ยังเป็นโจทย์ท้าทายด้านธรรมาภิบาล

ดาวเทียมไทยคม 4 หรือ IPSTAR สิ้นสุดการให้บริการเมื่อวันที่ 8 พฤศจิกายน 2569 หลังปฏิบัติภารกิจมานานกว่า 21 ปี และเริ่มเข้าสู่กระบวนการปลดระวางตั้งแต่วันที่ 9 พฤศจิกายน โดยกระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคมในฐานะเจ้าของกรรมสิทธิ์ได้มอบหมายให้บริษัท โทรคมนาคมแห่งชาติ จำกัด (มหาชน) หรือ NT เป็นผู้บริหารจัดการและดำเนินการ ขณะที่บริษัท กัลฟ์ สเปซ เทคโนโลยี จำกัด (มหาชน) ซึ่งมีความเชี่ยวชาญด้านวิศวกรรมระบบดาวเทียม ได้รับการว่าจ้างให้สนับสนุนการควบคุมและปลดระวางดาวเทียม สำหรับผู้ใช้บริการ บริษัทได้จัดสรรช่องสัญญาณจากดาวเทียมดวงอื่นรองรับไว้ล่วงหน้า เพื่อให้บริการต่อเนื่องจนกว่าจะมีดาวเทียมดวงใหม่เข้ามาทดแทน กรณีนี้จึงไม่ใช่เพียงการสิ้นสุดอายุการใช้งานของเทคโนโลยีรุ่นหนึ่ง แต่ยังสะท้อนการประสานงานระหว่างเจ้าของกรรมสิทธิ์ ผู้บริหารจัดการ ผู้เชี่ยวชาญ และหน่วยงานกำกับดูแล ซึ่งแต่ละฝ่ายมีอำนาจหน้าที่แตกต่างกัน

ประเด็นที่น่าจับตามองคือ มีรายงานการประชุม กสทช. นัดพิเศษเมื่อวันที่ 5 พฤศจิกายน 2569 ซึ่งพิจารณาการสิ้นสุดสิทธิการเข้าใช้วงโคจรดาวเทียมของข่ายงาน THAICOM-IP1 ณ ตำแหน่ง 119.5 องศาตะวันออก รวมถึงการสิ้นสุดอายุวิศวกรรมและใบอนุญาตที่เกี่ยวข้องภายในวันที่ 8 พฤศจิกายน ขณะที่การอนุญาตใช้คลื่นความถี่และตั้งสถานีดาวเทียมภาคพื้นดินยังดำเนินต่อไปจนถึงวันที่ 31 ธันวาคม 2569 เพื่อใช้ควบคุมและติดตามดาวเทียมให้เรียบร้อย ส่วนการเคลื่อนย้ายดาวเทียมออกจากวงโคจรเดิมเป็นกระบวนการที่กระทรวงในฐานะเจ้าของกรรมสิทธิ์มอบหมายให้ NT ดำเนินการ ไม่ใช่อำนาจอนุมัติการปลดระวางของ กสทช. โดยตรง ข้อเท็จจริงเหล่านี้แสดงให้เห็นว่า การบริหารจัดการดาวเทียมหนึ่งดวงมีหลายขั้นตอน ทั้งด้านสิทธิวงโคจร ใบอนุญาต การให้บริการ และความปลอดภัยในอวกาศ ซึ่งต้องอาศัยการกำกับดูแลที่ชัดเจนและประสานงานอย่างต่อเนื่อง

อย่างไรก็ตาม ต้องแยกให้ชัดระหว่างการปลดระวางดาวเทียมในทางกายภาพ กับการกำกับดูแลตามกฎหมาย โดย NT ชี้แจงว่า กระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคมในฐานะเจ้าของดาวเทียมเป็นผู้เห็นชอบให้ดำเนินการปลดระวาง และ NT เป็นผู้รับผิดชอบดำเนินการ ขณะที่ กสทช. ยังคงมีบทบาทกำกับดูแลเรื่องใบอนุญาต สิทธิการใช้วงโคจร คลื่นความถี่ และการคุ้มครองผู้ใช้บริการ ทั้งสองส่วนจึงเป็นคนละอำนาจหน้าที่ ไม่ควรนำมาปะปนหรือเหมารวมว่า เมื่อเจ้าของทรัพย์สินตัดสินใจดำเนินการแล้ว หน่วยงานกำกับดูแลจะหมดบทบาทไปด้วย

ภารกิจด้านกิจการสื่อสารและดาวเทียมยังต้องดำเนินไปพร้อมกับความท้าทายด้านการบริหารภายใน กสทช. ซึ่งมีข้อพิพาทและคดีความเกี่ยวข้องกับกระบวนการใช้อำนาจ การแต่งตั้งเลขาธิการ และการดำเนินการทางวินัยหลายกรณี โดยมีคำพิพากษาจากศาลในบางคดีแล้ว เช่น คดีที่ประธาน กสทช. ฟ้องกรรมการ 4 คนและบริษัทที่เกี่ยวข้องเรียกค่าเสียหาย 20 ล้านบาท ซึ่งศาลแพ่งมีคำพิพากษายกฟ้องเมื่อวันที่ 7 ตุลาคม 2569 และคดีที่เกี่ยวกับการไม่เห็นชอบการแต่งตั้งเลขาธิการ กสทช. ซึ่งศาลปกครองกลางพิพากษายกฟ้องเมื่อวันที่ 18 กุมภาพันธ์ 2569 ขณะที่คดีอื่นยังมีสถานะทางกฎหมายแตกต่างกัน บางคดีอยู่ในชั้นอุทธรณ์ จึงไม่ควรนำผลคำพิพากษาในคดีหนึ่งไปสรุปแทนข้อพิพาททั้งหมด ประเด็นที่ควรพิจารณาในเชิงองค์กรจึงไม่ใช่การตัดสินว่าฝ่ายใดถูกหรือผิด แต่เป็นคำถามว่า กสทช. จะรักษาความต่อเนื่องในการปฏิบัติหน้าที่และความเชื่อมั่นของสาธารณะได้อย่างไร ท่ามกลางข้อพิพาทที่ยังต้องดำเนินไปตามกระบวนการกฎหมาย

สำหรับภาคธุรกิจ ความเชื่อมั่นต่อระบบกำกับดูแลมีความสำคัญไม่น้อยไปกว่าความก้าวหน้าทางเทคโนโลยี เพราะกิจการดาวเทียมต้องใช้เงินลงทุนสูง มีระยะเวลาคืนทุนยาว และต้องอาศัยหลักเกณฑ์ที่คาดการณ์ได้ การประมูลสิทธิการเข้าใช้วงโคจรดาวเทียมเมื่อเดือนมกราคม 2566 ซึ่งมีการจัดชุดข่ายงาน 5 ชุด และมีผู้ชนะประมูล 3 ชุด อีก 2 ชุดไม่มีผู้ยื่นความต้องการ เป็นข้อมูลที่สะท้อนให้เห็นว่าตลาดดาวเทียมมีความท้าทายด้านความต้องการและความคุ้มค่าทางธุรกิจอยู่แล้ว จึงไม่อาจนำผลการประมูลดังกล่าวไปกล่าวโทษความขัดแย้งภายใน กสทช. โดยไม่มีหลักฐานเชื่อมโยงโดยตรง แต่สิ่งที่หน่วยงานกำกับดูแลต้องตระหนักคือ การกำหนดนโยบายที่ชัดเจน โปร่งใส และมีความต่อเนื่อง จะช่วยลดความไม่แน่นอนในการลงทุนและทำให้ผู้ประกอบการสามารถวางแผนธุรกิจระยะยาวได้ดียิ่งขึ้น

ในมุมของประชาชน ผลงานของ กสทช. ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการจัดสรรคลื่นความถี่หรือสิทธิวงโคจรที่มองไม่เห็น แต่เกี่ยวข้องโดยตรงกับคุณภาพบริการสื่อสาร การเข้าถึงอินเทอร์เน็ต การแข่งขันที่เป็นธรรม ราคาบริการ และความมั่นคงของระบบสื่อสารในภาวะฉุกเฉิน เมื่อเปรียบเทียบกับประเทศที่กำลังเร่งพัฒนาเศรษฐกิจอวกาศและโครงข่ายดาวเทียมยุคใหม่ ไทยจึงจำเป็นต้องมีองค์กรกำกับดูแลที่ทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ ความย้อนแย้งอยู่ตรงที่ ประเทศต้องการความคล่องตัวในการแข่งขันทางเทคโนโลยี แต่กลไกกำกับดูแลกลับต้องเผชิญคำถามเรื่องความต่อเนื่องและความเชื่อมั่น แนวทางแก้ไขจึงควรเริ่มจากการทำให้กระบวนการประชุมและการตัดสินใจมีความชัดเจน เปิดเผยเหตุผลของมติที่สำคัญ ตรวจสอบได้ แยกความขัดแย้งส่วนบุคคลออกจากภารกิจขององค์กร และกำหนดแผนยุทธศาสตร์กิจการดาวเทียมระยะยาวที่มีผู้รับผิดชอบชัดเจน ไม่เปลี่ยนทิศทางตามตัวบุคคลหรือวาระของกรรมการชุดใดชุดหนึ่ง

บทเรียนจากไทยคม 4 จึงมีความหมายมากกว่าการสิ้นสุดภารกิจของดาวเทียมหนึ่งดวง ด้านหนึ่งคือความสามารถในการบริหารจัดการเทคโนโลยีที่มีอายุจำกัดให้สิ้นสุดภารกิจอย่างเป็นระบบ มีการเตรียมช่องทางรองรับผู้ใช้บริการ และดำเนินการปลดระวางโดยคำนึงถึงความปลอดภัยของวงโคจร อีกด้านหนึ่งคือความจำเป็นที่องค์กรกำกับดูแลต้องรักษามาตรฐานการบริหารให้เที่ยงตรง โปร่งใส และต่อเนื่อง 

ดาวเทียมอาจมีวันสิ้นสุดอายุการใช้งานตามหลักวิศวกรรม แต่ความ“น่าเชื่อถือ” ขององค์กรกำกับดูแลต้องได้รับการรักษาและพัฒนาอยู่เสมอ เพราะสิ่งที่ประเทศต้องรักษาไว้ไม่ใช่เพียงสิทธิในการใช้วงโคจร หากยังรวมถึงความเชื่อมั่นของประชาชนและความสามารถในการแข่งขันของประเทศในอนาคต