INSIDE INSIGHT | “ชัยทัศน์”
ประจำวันที่ 14 พฤศจิกายน 2569

เงินทำบุญทะลุ 1.2 แสนล้าน ! จากวัดทั่วประเทศ
แรงศรัทธา…สู่วังวนพุทธพาณิชย์ เมื่อเงินก้อนใหญ่ต้องตอบให้ได้ว่า 
“อยู่ตรงไหน !”

ระบบวัดไทยมีรายได้และรายจ่ายหมุนเวียนระดับ 1 แสนล้านบาทต่อปี แต่โจทย์สำคัญไม่ใช่เพียง “เงินมีเท่าไร” หากคือเงินถูกบริหารอย่างไร และประชาชนตรวจสอบได้มากน้อยเพียงใด

เงินทำบุญของคนไทยอาจไม่ได้มีเพียงเรื่อง “ศรัทธา” อีกต่อไป แต่กำลังเป็นโจทย์ใหญ่ด้านการบริหารทรัพยากรของสถาบันศาสนา งานศึกษาด้านเศรษฐศาสตร์การจัดการวัดของสถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ (NIDA) ประเมินว่า รายได้และรายจ่ายของระบบวัดไทยมีเงินหมุนเวียนประมาณ 100,000-120,000 ล้านบาทต่อปี ขณะที่การจัดทำบัญชีและการตรวจสอบในภาพรวมยังมีข้อจำกัดด้านการรวบรวมและการเปิดเผยข้อมูลอย่างเป็นระบบ ตัวเลขนี้จึงไม่ควรถูกตีความว่าเป็น “เงินบริจาคทั้งหมด” แต่สะท้อนขนาดของระบบเศรษฐกิจที่เกี่ยวข้องกับวัด ซึ่งใหญ่พอที่จะทำให้คำถามเรื่องธรรมาภิบาลไม่ใช่เรื่องเล็กอีกต่อไป

ประเทศไทยมีวัดจำนวนมากถึง 44,504 วัด ตามข้อมูลสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ พ.ศ. 2568 แบ่งเป็นพระอารามหลวง 323 วัด และวัดราษฎร์ 44,181 วัด เมื่อมีองค์กรศาสนาจำนวนมหาศาลและมีเงินหมุนเวียนระดับแสนล้านบาทต่อปี การบริหารจัดการจึงไม่อาจพึ่งพาเพียงความไว้วางใจหรือความศรัทธาได้ทั้งหมด เพราะ “เงินทำบุญ” มีเจตนาของผู้ให้ ขณะที่ “เงินของวัด” ต้องมีระบบบริหารและตรวจสอบที่ชัดเจน คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่าใครรับเงิน แต่คือมีระบบใดรับรองว่าเงินถูกนำไปใช้ตรงตามวัตถุประสงค์และตรวจสอบย้อนหลังได้

เสนาสนะ หรือการก่อสร้างโบสถ์ วิหาร ศาลา หรือพระพุทธรูปไม่ใช่เรื่องผิดในตัวเอง และไม่ควรเหมารวมว่าการสร้างถาวรวัตถุเป็น “พุทธพาณิชย์” ทั้งหมด แต่เมื่อวัดจำนวนหนึ่งต้องพึ่งพาการระดมทุนจากประชาชน คำถามด้านเศรษฐศาสตร์จึงเกิดขึ้นว่า การใช้ทรัพยากรควรให้น้ำหนักกับสิ่งปลูกสร้าง การศึกษาพระธรรม การดูแลพระสงฆ์ การช่วยเหลือชุมชน หรือการพัฒนากิจกรรมทางศาสนาอย่างไร งานวิจัยของ NIDA เองชี้ถึงประเด็นประสิทธิภาพในการจัดสรรทรัพยากรของวัด และเสนอให้วัดปรับตัวด้านการบริหารและการใช้เทคโนโลยีเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการระดมทุนและดำเนินกิจกรรมทางศาสนา 

ภาพวัดขนาดใหญ่ที่สามารถระดมทุนได้จำนวนมาก ย่อมแตกต่างจากวัดชนบทที่มีฐานผู้ศรัทธาน้อยกว่า แต่การจะสรุปว่าวัดไม่กี่ร้อยแห่งได้รับเงินบริจาคถึง 80% ของประเทศนั้น ยังไม่มีหลักฐานสาธารณะที่เพียงพอรองรับ จึงไม่ควรใช้ตัวเลขดังกล่าวเป็นข้อเท็จจริง อย่างไรก็ตาม ความแตกต่างด้านศักยภาพในการหารายได้เป็นโจทย์ที่ควรถูกศึกษาอย่างจริงจัง เพราะหากระบบศาสนาต้องพึ่งพาความสามารถของแต่ละวัดในการระดมทรัพยากรเพียงอย่างเดียว วัดที่อยู่ในพื้นที่เศรษฐกิจดีหรือมีชื่อเสียงย่อมมีโอกาสเข้าถึงทรัพยากรมากกว่าวัดในพื้นที่ห่างไกล นี่คือประเด็น “ความเหลื่อมล้ำทางศาสนา” ที่ควรใช้ข้อมูลจริงมาพิสูจน์ ไม่ใช่ใช้ความรู้สึกเป็นตัวตั้ง

ข้อเท็จจริงสำคัญคือระบบกำกับดูแลมีอยู่แล้ว สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติและฝ่ายปกครองคณะสงฆ์มีแนวทางเกี่ยวกับบัญชีรายรับ-รายจ่ายและทะเบียนทรัพย์สินของวัด และในปี 2568 มีมติมหาเถรสมาคมที่ 495/2568 พร้อมแบบรายรับ รายจ่าย และรายงานเงินคงเหลือของวัดเพิ่มเติม ดังนั้นโจทย์ที่ใหญ่กว่าการถามว่า “มีบัญชีหรือไม่” คือ บัญชีถูกจัดทำครบหรือไม่ ถูกตรวจสอบอย่างมีประสิทธิภาพหรือไม่ และประชาชนสามารถเข้าถึงข้อมูลที่จำเป็นได้มากเพียงใด เพราะงานศึกษาของ NIDA ระบุเช่นกันว่า การเผยแพร่ข้อมูลทางการเงินของวัดต่อสาธารณะยังอยู่ในวงจำกัด และยังขาดการรวบรวมข้อมูลอย่างเป็นระบบในระดับประเทศ 

บทเรียนจากข่าวคดีเกี่ยวกับทรัพย์สินหรือการเงินของวัดในช่วงที่ผ่านมา ทำให้ประเด็นนี้ไม่ควรถูกมองเป็นเรื่องของพระรูปใดรูปหนึ่งเท่านั้น แต่ควรมองเป็นเรื่องของระบบ เพราะเมื่อเงินจำนวนมากอยู่ในองค์กรที่มีผู้คนจำนวนมากศรัทธา กลไกป้องกันความขัดแย้งทางผลประโยชน์ การแยกอำนาจผู้รับเงิน ผู้อนุมัติ และผู้ตรวจสอบ รวมถึงการจัดทำทะเบียนทรัพย์สินและบัญชีอย่างเป็นระบบ ย่อมมีความสำคัญมากกว่าการรอให้เกิดปัญหาแล้วจึงตรวจสอบ การมีไวยาวัจกรและระบบบัญชีจึงควรหมายถึง “กลไกธรรมาภิบาล” อย่างแท้จริง ไม่ใช่เพียงตำแหน่งหรือเอกสารที่มีชื่ออยู่ในระบบ

ข้อสรุปที่ควรระวังคือ ไม่อาจกล่าวว่า “ปัญหาฉาวโฉ่ทั้งหมดของวงการสงฆ์เกิดจากเงินบริจาค” เพราะปัญหาของวงการสงฆ์มีหลายปัจจัย และการบริจาคเองก็เป็นกลไกสำคัญที่ทำให้วัดสามารถดำรงกิจกรรมทางศาสนาและรับใช้ชุมชนได้ ประเด็นที่หนักแน่นกว่าคือ ยิ่งมีศรัทธามาก ยิ่งต้องมีความโปร่งใสมาก เงินที่ประชาชนถวายด้วยความตั้งใจดีจึงควรมีเส้นทางการเงินที่ตรวจสอบได้ ตั้งแต่รับเงิน ใช้เงิน ไปจนถึงรายงานผล เพราะศรัทธาไม่ควรถูกใช้เป็นเหตุผลในการลดมาตรฐานธรรมาภิบาล

เมื่อ“ศรัทธา”เดินเข้าวัด… “บัญชี”ก็ควรเดินตามเข้าไปด้วย
ท้ายที่สุด สิ่งที่สังคมควรถามไม่ใช่ “วัดไหนสร้างใหญ่ที่สุด” หรือ “พระรูปไหนระดมเงินเก่งที่สุด” แต่คือ เงินที่ประชาชนถวายด้วยศรัทธา ถูกเปลี่ยนเป็นประโยชน์ต่อพระศาสนาและสังคมอย่างไร เพราะถ้าเงินทำบุญเป็นของบริสุทธิ์ตั้งแต่ต้น ระบบบริหารเงินก็ควรบริสุทธิ์พอที่จะเปิดให้ตรวจสอบได้เช่นกัน มิฉะนั้นวันหนึ่งเราอาจพบว่า คนทำบุญหวังลดกิเลส แต่ระบบกลับต้องคอยหาวิธีลด “กิเลสของเงิน” แทน และนี่อาจเป็นบทเรียนที่แพงที่สุดของคำว่า “ศรัทธา” เมื่อไม่มี “ธรรมาภิบาล” เดินเคียงข้างกัน