INSIDE INSIGHT | “ชัยทัศน์”
ประจำวันที่ 13 พฤศจิกายน 2569
“แล้วสอนว่า…อย่าไว้ใจมนุษย์”
เมื่อศาสตร์แห่งการลวงโลก ใช้ความเชื่อสร้างอำนาจเหนือความจริง !
ถอดรหัส“พฤติกรรมศาสตร์” จาก Bernie Madoff ถึง Elizabeth Holmes เณรคำ ถึง สมพงษ์ เลือดทหาร เมื่อภาพลักษณ์ ความศรัทธา และความไว้วางใจ กลายเป็นเครื่องมือสร้างความเชื่อที่อาจทำให้คนจำนวนมากตกเป็นเหยื่อ
“แล้วสอนว่าอย่าไว้ใจมนุษย์ มันแสนสุดลึกล้ำเหลือกำหนด ถึงเถาวัลย์พันเกี่ยวที่เลี้ยวลด ก็ไม่คดเหมือนหนึ่งในน้ำใจคน”
บทกลอนของสุนทรภู่ในวรรณคดีพระอภัยมณี ยังคงสะท้อนธรรมชาติของมนุษย์ได้อย่างน่าคิด เมื่อการหลอกลวงสาธารณะเกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า ตั้งแต่การสร้างอาณาจักรการเงินเทียม การอ้างความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์ ไปจนถึงการใช้สถานะทางศาสนาและภาพลักษณ์คนดีสร้างความเชื่อถือ ปรากฏการณ์เหล่านี้ไม่ใช่เพียงการโกหกทั่วไป แต่เป็นกระบวนการสร้างเรื่องราวและภาพความจริงอีกชุดหนึ่ง เพื่อให้ผู้คนยอมรับและนำไปใช้ตัดสินใจ มอบเงิน ทรัพย์สิน หรือความไว้วางใจให้แก่ผู้ที่ตนเชื่อถือ คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่าใครหลอกใคร แต่คือเหตุใดมนุษย์จึงสามารถสร้างความเชื่อที่ไม่มีหลักฐานเพียงพอให้กลายเป็นความจริงในใจคนจำนวนมากได้
พฤติกรรมศาสตร์และจิตวิทยาสังคมมีคำอธิบายเรื่องนี้หลายมิติ Erving Goffman เสนอแนวคิด“การนำเสนอตัวตน” อธิบายว่ามนุษย์จัดการภาพลักษณ์ของตนผ่านบทบาทและปฏิสัมพันธ์ทางสังคม ขณะที่ Solomon Asch ศึกษา”แรงกดดันจากกลุ่ม“ซึ่งแสดงให้เห็นว่าความเห็นของคนส่วนใหญ่สามารถมีอิทธิพลต่อการตัดสินใจของบุคคล แม้ข้อมูลที่ปรากฏจะขัดกับสิ่งที่ตนเห็น ส่วน Robert Cialdini อธิบายฤหลักการโน้มน้าวใจ“ เช่น อำนาจความน่าเชื่อถือ (Authority) การคล้อยตามคนส่วนใหญ่ (Social Proof) ความชอบ (Liking) และการตอบแทน (Reciprocity) หลักการเหล่านี้ไม่ได้หมายความว่าผู้ใช้ทุกคนเป็นผู้หลอกลวง แต่เมื่อถูกนำไปใช้บิดเบือนข้อเท็จจริง ก็อาจทำให้ภาพลักษณ์ ชื่อเสียง และคำรับรองจากบุคคลอื่นเข้ามาแทนที่หลักฐานได้
สิ่งที่ทำให้การหลอกลวงขยายตัวในวงกว้าง ไม่ได้เกิดจากความสามารถของผู้กระทำฝ่ายเดียว แต่เป็นการบรรจบกันของหลายปัจจัย ทั้ง“ความเข้าใจ” “ความต้องการของมนุษย์” “ความสามารถในการสร้างเรื่องราว” ที่สอดคล้องกัน การ“จัดการภาพลักษณ์”การ”สร้างเครือข่าย“บุคคลรับรอง และการรักษา“ความน่าเชื่อถือเมื่อ”เกิดข้อสงสัย ขณะเดียวกัน ผู้คนมักใช้ความเชื่อของคนรอบข้างเป็นส่วนหนึ่งของการตัดสินใจ เมื่อมีผู้สนับสนุนหรือยกย่องจำนวนมาก คนอื่นก็อาจรู้สึกว่าสิ่งนั้นผ่านการตรวจสอบมาแล้ว ทั้งที่อาจไม่มีใครตรวจสอบอย่างจริงจัง ความย้อนแย้งจึงอยู่ตรงที่ยิ่งมีคนเชื่อมากเท่าใด ความจำเป็นในการตรวจสอบของแต่ละคนอาจยิ่งลดลงเท่านั้น และความน่าเชื่อถือที่เกิดจากภาพลักษณ์ก็อาจเติบโตเร็วกว่าข้อเท็จจริงที่พิสูจน์ได้
ตัวอย่างในต่างประเทศสะท้อนกลไกดังกล่าวอย่างชัดเจน Bernie Madoff นักการเงินชาวอเมริกัน ใช้ชื่อเสียงและความน่าเชื่อถือในแวดวงการลงทุนดำเนินโครงการฉ้อโกงแบบ Ponzi Scheme โดยนำเงินจากผู้ลงทุนรายใหม่มาจ่ายให้ผู้ลงทุนรายเก่า จนเป็นหนึ่งในคดีฉ้อโกงทางการเงินครั้งใหญ่ที่สุด และถูกพิพากษาจำคุก 150 ปี เมื่อปี 2009 ขณะที่ Elizabeth Holmes ผู้ก่อตั้ง Theranos สร้างภาพความก้าวหน้าของเทคโนโลยีตรวจเลือด จนได้รับความเชื่อมั่นจากนักลงทุน ก่อนถูกตรวจสอบและถูกคณะลูกขุนตัดสินว่ามีความผิดฐานฉ้อโกงนักลงทุน 4 กระทง ศาลพิพากษาจำคุก 135 เดือน หรือ 11 ปี 3 เดือน เมื่อปี 2022 ส่วน Charles Ponzi เป็นที่มาของชื่อรูปแบบการฉ้อโกงดังกล่าว ทั้งสามกรณีใช้เครื่องมือแตกต่างกัน แต่มีจุดร่วมคือการสร้างความเชื่อมั่นให้เกิดขึ้นก่อนที่ผู้คนจะตรวจสอบข้อเท็จจริงอย่างเพียงพอ
สำหรับประเทศไทยก็มีกรณีศึกษาหลายรูปแบบ อดีตพระเณรคำ อาศัยสถานะพระภิกษุและความศรัทธาของประชาชนชักชวนบริจาคเงินเพื่อโครงการสร้างพระแก้วมรกตและมหาวิหาร ศาลอาญาพิพากษาจำคุก 114 ปี แต่เมื่อรวมโทษตามกฎหมายให้จำคุกสูงสุด 20 ปี ส่วนเณรแอ ใช้ความเชื่อเรื่องไสยศาสตร์และพิธีกรรมเป็นเครื่องมือในคดีฉ้อโกง ศาลพิพากษาจำคุก 75 ปี แต่เมื่อรวมโทษตามกฎหมายให้จำคุกสูงสุด 20 ปี ก่อนพ้นโทษในปี 2558 ขณะที่สมพงษ์ เลือดทหาร หรือ “แท็กซี่ลวงโลก” สร้างเรื่องราวการคืนเงินให้ชาวต่างชาติ โดยมีบุคคลอื่นร่วมรับรองเรื่องผ่านรายการวิทยุ จนสังคมยกย่องเป็นคนดี ก่อนถูกเปิดโปงและศาลพิพากษาจำคุก 3 ปี ลดเหลือ 1 ปี 6 เดือนจากการรับสารภาพ ส่วนคดีแชร์แม่ชม้อยของชม้อย ทิพย์โส ใช้ความเชื่อมั่นในธุรกิจค้าน้ำมันและผลตอบแทนสูง มีผู้เสียหายมากกว่า 16,000 คน ความเสียหายกว่า 4,000 ล้านบาท ศาลพิพากษาจำคุกตามจำนวนกระทงรวม 154,005 ปี แต่เมื่อรวมโทษตามกฎหมายแล้วจำคุกสูงสุด 20 ปี กรณีเหล่านี้แสดงให้เห็นว่าเครื่องมือสร้างความเชื่ออาจเป็นได้ทั้งสถานะทางศาสนา ความเชื่อทางไสยศาสตร์ ชื่อเสียงทางธุรกิจ หรือเรื่องราวความดีที่กระตุ้นอารมณ์สาธารณะ โดยไม่จำกัดอาชีพหรือฐานะทางสังคม
เมื่อเปรียบเทียบกรณีต่างประเทศกับประเทศไทย จะเห็นว่า Madoff ใช้ความน่าเชื่อถือทางการเงิน Holmes ใช้ภาพลักษณ์นวัตกรรมและวิทยาศาสตร์ ขณะที่บางกรณีในไทยใช้ความศรัทธา สถานะทางสังคม หรือเรื่องราวความดีเป็นเครื่องมือ แม้รูปแบบต่างกัน แต่ปัญหาร่วมคือการให้ความสำคัญกับตัวบุคคลมากกว่าหลักฐานที่ตรวจสอบได้ ความย้อนแย้งอยู่ตรงที่สิ่งซึ่งควรเป็นหลักประกอบการพิจารณา เช่น ความรู้ ชื่อเสียง ตำแหน่ง หรือสถานะทางศาสนา กลับอาจถูกใช้แทนหลักฐานเสียเอง การป้องกันจึงไม่ใช่การทำให้สังคมหมดศรัทธาต่อทุกคน แต่ต้องสร้างวัฒนธรรมที่แยกภาพลักษณ์ออกจากข้อเท็จจริง ตรวจสอบที่มาของเงินและโครงการ ตรวจสอบบุคคลรับรองจากแหล่งอิสระ และไม่ใช้จำนวนผู้สนับสนุนเป็นเครื่องยืนยันความถูกต้อง หน่วยงานกำกับดูแลต้องทำหน้าที่ตรวจสอบอย่างจริงจัง ขณะที่สื่อมวลชนต้องไม่ขยายเรื่องราวที่ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอ เพราะการเผยแพร่ซ้ำอาจเพิ่มความน่าเชื่อถือให้ข้อมูลที่ไม่จริงโดยไม่รู้ตัว ในท้ายที่สุด ความเชื่อเป็นสิทธิของประชาชน แต่การใช้ความเชื่อของผู้อื่นเพื่อแสวงหาประโยชน์โดยมิชอบ เป็นปัญหาที่สังคมต้องร่วมกันป้องกัน
บางคนสร้างชื่อเสียงด้วยการทำความดี ขณะที่บางคนสร้างภาพความดีเพื่อให้ได้ชื่อเสียง ความแตกต่างอยู่ตรงที่ฝ่ายแรกมีผลงานให้ตรวจสอบ ส่วนในบางกรณี ภาพความดีอาจตั้งอยู่บนเรื่องเล่าที่ต้องอาศัยคำรับรองจากผู้อื่นมากกว่าผลงานที่พิสูจน์ได้ เมื่อสังคมยกย่องคนจากภาพที่เห็นมากกว่าความจริงที่ตรวจสอบได้ คนสร้างภาพก็อาจได้รับรางวัลก่อนที่ความจริงจะเดินทางมาถึง และบางครั้งเมื่อความจริงมาถึง รางวัลที่เคยมอบให้ก็กลายเป็นบทเรียนว่า สังคมควรตรวจสอบก่อนปรบมือ ไม่ใช่รอให้ปรบมือเสร็จแล้วจึงเริ่มตั้งคำถาม
“แล้วสอนว่าอย่าไว้ใจมนุษย์ มันแสนสุดลึกล้ำเหลือกำหนด”