ที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวถวายแด่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ในการบำเพ็ญพระราชกุศลพระบรมศพ นั้น นับเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์ที่มีการถวายพระเกียรติยศสูงสุดด้วยพระเศวตฉัตร ๙ ชั้น แด่พระบรมราชวงศ์ฝ่ายใน ซึ่งการใช้ฉัตรในการถวายพระเกียรติยศมีลักษณะแตกต่างกัน ดังนี้
นพปฎลมหาเศวตฉัตร เป็นฉัตร ๙ ชั้น ที่ใช้เป็นเครื่องประกอบพระราชอิสริยยศสำหรับพระมหากษัตริย์ที่ทรงรับบรมราชาภิเษกแล้วเท่านั้น แต่เดิมหุ้มด้วยผ้าตาด ถึงรัชกาลที่ ๔ โปรดให้เปลี่ยนเป็นผ้าขาวมีระบาย ๓ ชั้น ขลิบทองแผ่ลวดห้อยอุบะจำปาทอง ยอดฉัตรรูปแหลมทรงเจดีย์ สำหรับปักกางกั้นเหนือพระราชบัลลังก์ตามราชประเพณี ถือเป็นเครื่องราชกกุธภัณฑ์ ที่สำคัญยิ่งกว่าสิ่งอื่น ๆ ดังปรากฏในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก เมื่อสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงรับน้ำอภิเษก ณ พระที่นั่งอัฐทิศอุทุมพรราชอาสน์ พระราชครูพราหมณ์เชิญนพปฎลมหาเศวตฉัตร ขึ้นน้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวาย แล้วเจ้าหน้าที่เชิญตามเสด็จไปยังพระที่นั่งภัทรบิฐ เพื่อทรงรับเครื่องราชกกุธภัณฑ์ เครื่องขัตติยราชวราภรณ์ และเครื่องขัตติยราชูปโภค อันแสดงความเป็นพระมหากษัตริย์โดยสมบูรณ์
นพปฎลมหาเศวตฉัตรนี้ ยังกางกั้นในสถานที่สำคัญอื่น ๆ อีก คือ เหนือพระแท่นบรรทมในพระที่นั่งจักรพรรดิพิมาน กางกั้นเหนือพระราชบัลลังก์ในพระที่นั่งไพศาลทักษิณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท และพระที่นั่งอนันตสมาคม
และเมื่อสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินเสด็จสวรรคต เจ้าพนักงานจะได้ถวายนพปฏลมหาเศวตฉัตรกางกั้นเหนือพระบรมโกศ ตลอดเวลาที่ประดิษฐานพระบรมศพอยู่ ครั้นเมื่อถวายพระเพลิงพระบรมศพ จะมีการถวายพระนนพปฎลมหาเศวตฉัตรกางกั้นเหนือพระจิตกาธานตลอดเวลาถวายพระเพลิง โดยเจ้าพนักงานจะถวายสุมพระบรมอัฐิไว้คืนหนึ่ง
ขณะที่ สัปตปฎลเศวตฉัตร (อ่านว่า สับ-ตะ-ปะ -ดน-สะ -เหฺวด-ตะ -ฉัด) นั้น ประกอบด้วยคำว่า สัปต (อ่านว่า สับ-ตะ) ปฎล (อ่านว่า ปะ -ดน) และ เศวตฉัตร (อ่านว่า สะ -เหฺวด-ตะ -ฉัด) คำว่า สัปต แปลว่า เจ็ด คำว่า ปฎล แปลว่า ชั้น ชั้นที่ซ้อนกัน สัปตปฎล แปลว่า มี ๗ ชั้น ส่วนคำว่า เศวตฉัตร เศวต แปลว่า สีขาว เศวตฉัตร แปลว่า ฉัตรสีขาว สัปตปฎลเศวตฉัตร จึงแปลว่า ฉัตรสีขาว ๗ ชั้น เป็นเครื่องสูงแสดงพระอิสริยยศรองลงมาจาก พระนพปฎลมหาเศวตฉัตร สำหรับสมเด็จพระบรมราชินีนาถ สมเด็จพระบรมราชินี สมเด็จพระบรมราชชนนี สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมาร สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี
มีหลักฐานการถวายพระเกียรติยศดังกล่าวในคราวที่พระเจ้าบรมมหัยยิกาเธอ กรมสมเด็จพระสุดารัตนราชประยูร (พระองค์เจ้าหญิงละม่อม) ผู้อภิบาลบำรุงพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อครั้งทรงพระเยาว์ สิ้นพระชนม์ ในครั้งนั้น พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้ถวายพระเกียรติยศสูงสุด โดยโปรดให้ใช้ว่า เสด็จสวรรคต และใช้ว่า พระบรมศพ รวมถึงโปรดเกล้าฯ ให้ถวายพระสัปตปฎลเศวตฉัตรกางกั้นเหนือพระบรมโกศ
แบบแผนการถวายพระเกียรติยศเป็นพิเศษ ยังปรากฏสืบมาในรัชกาลที่ ๙ ที่โปรดเกล้าฯ ถวายนพปฎลมหาเศวตฉัตร กางกั้นเหนือพระบรมโกศพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดลฯ พระอัฐมรามาธิบดินทร เมื่อ พ.ศ. ๒๔๘๙ โปรดเกล้าฯ ถวายสัปตปฎลเศวตฉัตรกางกั้นเหนือพระโกศ สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๕๑ และโปรดเกล้าฯ ถวายสัปตปฎลเศวตฉัตร กางกั้นเหนือพระโกศ สมเด็จฯ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี เมื่อ พ.ศ. ๒๕๕๔
อนึ่ง เมื่อสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ ๒๔ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๖๘ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ถวายพระเศวตฉัตร ๙ ชั้น กางกั้นเหนือพระบรมโกศ นับเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์ไทย ที่มีการถวายพระเศวตฉัตร ๙ ชั้น เป็นเครื่องประกอบพระบรมราชอิสริยยศชั้นสูงสุดแด่พระบรมราชวงศ์ฝ่ายใน
เหตุการณ์ในครั้งนี้ นอกจากเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์แล้ว ยังเป็นการแสดงพระราชกตัญญูของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ที่ทรงมีต่อสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง อย่างสูงสุด
เรื่อง: อัครเดชเทเวศร์นฤมิต
อ้างอิง:
– บทวิทยุ รายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ของสำนักราชบัณฑิตยสภา
– หนังสือ ธรรมเนียมพระบรมศพและพระศพเจ้านาย โดย นนทพร อยู่มั่งมี
#พระบรมศพ #พระบรมราชชนนี #พระนพปฎล #มหาเศวตฉัตร #พระสัปตปฎล #เศวตฉัตร #พระบรมโกศ #ธรรมเนียม #ราชสำนัก #เจริญกรุง