INSIDE INSIGHT | “ชัยทัศน์”
ประจำวันที่ 23 กรกฎาคม 2569
พิษเกณฑ์คัดกรองแข็งทื่อ บทเรียน “บัตรสวัสดิการแห่งรัฐ 69” กับปรากฏการณ์คนจนหายวับ 9.3 ล้านคน
นโยบาย “บัตรสวัสดิการแห่งรัฐ” เริ่มต้นจากเจตจำนงที่ต้องการกระจายความช่วยเหลือให้ถึงมือผู้มีรายได้น้อยอย่างตรงจุด ผ่านการใช้ตัวชี้วัดเชิงทรัพย์สินและรายได้ แต่ในทางปฏิบัติ ระบบคัดกรองกลับแสดงบาดแผลทางโครงสร้างอย่างเด่นชัด เมื่อเกณฑ์ประเมินอันแข็งทื่อได้ตัดสินให้ “เครื่องมือทำมาหากิน” อย่างยานพาหนะ หรือ “เงินหมุนเวียนเพื่อความอยู่รอด” ในบัญชีธนาคาร กลายเป็นสัญลักษณ์ของความ “ร่ำรวย” จนคัดคนจนจริงออกจากระบบสวัสดิการไปอย่างน่าเสียดาย
ปรากฏการณ์คนจนหายไปกว่า 9 ล้านคนเศษ เริ่มเด่นชัดเมื่อโฆษกกระทรวงการคลัง เปิดเผยผลการตรวจสอบคุณสมบัติโครงการฯ ปี 2569 ว่า จากผู้ลงทะเบียนทั้งหมด 18.82 ล้านราย (ประกอบด้วย ผู้มีบัตรเดิม 12.70 ล้านราย, ผู้ไม่มีบัตรในระบบ พม./พช. 0.74 ล้านราย และกลุ่ม มท. สำรวจเพิ่ม 5.38 ล้านราย) มีผู้ผ่านเกณฑ์เพียง 9.51 ล้านราย นั่นหมายความว่ามีผู้ไม่ผ่านเกณฑ์และตกสำรวจสูงถึง 9.31 ล้านราย
รอยร้าวในระบบเริ่มเด่นชัดเมื่อรัฐพึ่งพาข้อมูลตัวเลขโดยไม่มองบริบทจริงของชีวิต การดึงยอดเงินฝากคงค้าง ณ วันใดวันหนึ่ง การรับโอนเงินแทนในสังคมชนบท หรือการถือครองรถกระบะเก่าไว้ขนส่งพืชผล ถูกระบบตัดสินตัดสิทธิ์โดยทันที ซ้ำร้ายเมื่อข้อมูลระหว่างหน่วยงานภาครัฐไม่เชื่อมโยงกันแบบปัจจุบัน ประชาชนที่ขายทรัพย์สินไปแล้ว หรือไม่มีรายได้จริง กลับถูกระบบปฏิเสธสิทธิ์เพียงเพราะข้อมูลในกระดาษไม่ตรงกับความจริงตรงหน้า
แม้ล่าสุด ครม. จะมีมติให้ตรวจสอบเพิ่มเติม และเปิดช่องทาง “การอุทธรณ์” (ยื่นขอทบทวนสิทธิตั้งแต่วันที่ 17-31 กรกฎาคม 2569 แก้ไขเอกสารภายใน 16 สิงหาคม และประกาศผล 21 กันยายน 2569) เพื่อแก้ปัญหาตกหล่น แต่กลไกนี้กลับผลักภาระการพิสูจน์ความบริสุทธิ์ไปให้ผู้ยากไร้โดยสิ้นเชิง ประชาชนต้องยอมเสียเวลาทำมาหากิน เสียค่าเดินทาง และฟันฝ่าขั้นตอนราชการเพื่อหาเอกสารมาหักล้างระบบ ทั้งที่กลุ่มเปราะบางเหล่านี้คือผู้ที่ขาดแคลนต้นทุนชีวิตมากที่สุด ความยุ่งยากในการเข้าถึงสิทธิ์จึงจุดชนวนความโกลาหล และบีบให้ผู้ยากไร้จำนวนมากต้องยอมถอนตัวและเสียสิทธิ์ไปในที่สุด
เพื่อนบ้านในอาเซียน จะพบความแตกต่างในมิติของความยืดหยุ่นและการมองเห็นความเป็นมนุษย์ อินโดนีเซียใช้ระบบคะแนนถ่วงน้ำหนักควบคู่กับ “สภาประชาคมหมู่บ้าน” เพื่อให้คนในพื้นที่ช่วยยืนยันตัวตนจริงของผู้ยากไร้ ขณะที่ฟิลิปปินส์มีหน่วยเคลื่อนที่ลงพื้นที่ตรวจสอบถึงบ้านเพื่อปลดล็อกสิทธิ์ มากกว่าจะนั่งรอเอกสารอยู่ในห้องแอร์ ต่างจากไทยที่เน้นความสะดวกในการตัดสิทธิ์ทางเอกสารเพื่อกันคนรวยทำเนียน ๆ จนลืมป้องกันไม่ให้คนจนตกสำรวจ
รัฐบาลจำเป็นต้องเร่งผ่าตัดปัญหานี้โดยเร็วที่สุด ก่อนที่ความเหลื่อมล้ำจะถ่างกว้างไปมากกว่านี้ ด้วยการปรับเกณฑ์คัดกรองให้ยืดหยุ่นและยอมรับ “สินทรัพย์เพื่อการทำมาหากิน” อัปเดตฐานข้อมูลให้เป็นปัจจุบัน และกระจายอำนาจให้กลไกท้องถิ่นเข้ามาร่วมยืนยันความเดือดร้อนจริง โดยไม่ต้องรอให้คนจนต้องวิ่งเต้นอุทธรณ์เพียงเพื่อแลกกับเงินประทังชีวิต
ในมิติการประเมินของรัฐ เส้นแบ่งระหว่าง “ความร่ำรวย” กับ “ความยากจน” ถูกตัดสินด้วยตัวเลขเพียงไม่กี่บรรทัด ระบบมองว่าผู้มีพาหนะและมีกระแสเงินหมุนเวียน ย่อมเป็นผู้มีความพร้อมทางเศรษฐกิจ โดยไม่อาจรับรู้ได้ว่ายานพาหนะเก่าๆ นั้นคือปัจจัยประทังชีวิต และเงินในบัญชีคือหลักประกันก้อนสุดท้ายยามฉุกเฉิน นโยบายสวัสดิการจึงกลายเป็นเรื่องโศกเศร้าเชิงโครงสร้าง ที่ลงโทษคนดิ้นรนทำมาหากินด้วยการตัดสิทธิ์ แล้วผลักภาระให้พวกเขาต้องพิสูจน์ตัวเองซ้ำแล้วซ้ำเล่า เพียงเพื่อจะบอกกับรัฐว่า “ความพยายามในการอยู่รอด ไม่ใช่สัญลักษณ์ของความมั่งคั่ง”